Srimad Valmiki Ramayana

SUNDARA KANDASARGA: 15SHLOKA: 53
Srimad Valmiki Ramayana - Sundar Kanda - Sarga 15

दुष्करम् कुरुते रामो इमाम् मत्त काशिनीम् ।
सीताम् विना महा बाहुः मुहूर्तम् अपि जीवति ॥५-१५-५३॥

duṣkaram kurute rāmo imām matta kāśinīm । sītām vinā mahā bāhuḥ muhūrtam api jīvati ॥ ॥5-15-53॥

Translation

The mighty-armed Rama is doing a very difficult deed, in that he survives even for a moment without this captivating lady, Sita.

हिंदी अनुवाद

महाबाहु राम अत्यंत दुष्कर (कठिन) कार्य कर रहे हैं, जो इस मत्तकाशिनी (सुंदर स्त्री) सीता के बिना एक मुहूर्त भी जीवित हैं।


English Commentary

Hanuman praises Rama’s fortitude. Usually, grief drives one to desire death, implying that death is the easier escape. By stating that Rama is doing something duṣkaram (difficult/impossible) by staying alive, Hanuman acknowledges the immense willpower required to endure such separation. The epithet Mahābāhuḥ (mighty-armed) here refers not to physical strength in battle, but to the inner strength required to bear the heavy burden of separation from such a captivating wife (matta kāśinīm).

हिंदी टीका

साधारणतः 'मरना' कठिन माना जाता है और 'जीना' सरल। किन्तु हनुमान जी कहते हैं कि राम के लिए स्थिति विपरीत है। सीता के वियोग में प्राण त्याग देना सरल होता, परन्तु विरह की ज्वाला में जलते हुए भी जीवित रहना 'दुष्करम्' (अत्यंत कठिन) है। राम ने मृत्यु का वरण न करके तपस्या का वरण किया है। 'मत्त काशिनीम्' का अर्थ है वह स्त्री जो अपनी सुंदरता और चाल-ढाल से देखने वाले को मोहित कर ले—ऐसी पत्नी से दूर रहना राम के संयम की पराकाष्ठा है।