Srimad Valmiki Ramayana

SUNDARA KANDASARGA: 20SHLOKA: 3
Srimad Valmiki Ramayana - Sundar Kanda - Sarga 20

संनियच्छति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः ।
द्रवतो मार्गमासाद्य हयानिव सुसारथिः ।

॥५-२०-३॥

saṃniyacchati me krodhaṃ tvayi kāmaḥ samutthitaḥ । dravato mārgamāsādya hayāniva susārathiḥ । । ॥5-20-3॥

Translation

However, the desire/lust arising for you restrains my anger, just as a good charioteer restrains horses running on the road.

हिंदी अनुवाद

(परंतु) तुम्हारे प्रति उत्पन्न हुआ काम मेरे क्रोध को वैसे ही रोक रहा है, जैसे एक कुशल सारथी मार्ग पर दौड़ते हुए घोड़ों को रोक लेता है।


English Commentary

Ravana admits to an internal struggle between two powerful emotions: Krodha (anger) and Kama (lust/desire). He uses a vivid metaphor of a charioteer (susārathiḥ) controlling galloping horses (hayān). His anger at being insulted urges him to violence, but his overwhelming desire for Sita acts as the restraint. This confession reveals his vulnerability; he is a slave to his passions. It explains why Sita is still alive despite verbally flaying the most powerful demon king in his own territory.

हिंदी टीका

यहाँ रावण अपने आंतरिक द्वंद्व को स्वीकार करता है। सीता के कटु वचनों से उसे इतना क्रोध आया है कि वह उन्हें मार सकता था, किंतु 'कामः' (वासना/प्रेम) उस क्रोध को रोक लेता है। उपमा अत्यंत सटीक है—क्रोध अनियंत्रित घोड़ों की तरह है जो विनाश की ओर दौड़ रहे हैं, और काम (Desire) वह 'सुसारथि' (कुशल सारथी) है जो लगाम खींचकर उन्हें नियंत्रित कर रहा है। यह दिखाता है कि रावण का सीता के प्रति आकर्षण कितना गहरा है, जो उसके हिंसक स्वभाव पर भी हावी है।