Srimad Valmiki Ramayana

SUNDARA KANDASARGA: 55SHLOKA: 6
Srimad Valmiki Ramayana - Sundar Kanda - Sarga 55

वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हिचित् ।
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते क्वचित् ।

॥५-५५-६॥

Vācyāvācyaṃ prakupito na vijānāti karhicit । Nākāryamasti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate kvacit । । ॥5-55-6॥

Translation

An extremely angry person never knows what should be said and what should not be said. For an angry person, there is no act that cannot be done and no word that cannot be spoken.

हिंदी अनुवाद

अत्यंत क्रोधित व्यक्ति कभी यह नहीं जानता कि क्या कहने योग्य है और क्या नहीं। क्रोधी के लिए न तो कोई कार्य 'न करने योग्य' (अकार्य) होता है और न ही कोई बात 'न कहने योग्य' (अवाच्य) होती है।


English Commentary

This verse underscores the total loss of discrimination (viveka) during a fit of rage. An angry person recognizes no boundaries—neither in speech (vachya-avachya) nor in action (karya-akarya). Hanuman realizes that his fury removed the mental filters that usually guide his righteous conduct, leading to a "scorched earth" tactic that might have cost him his primary objective.

हिंदी टीका

क्रोध में 'वाच्यावाच्य विवेक' (बोलने और न बोलने का विवेक) समाप्त हो जाता है। हनुमान जी आत्म-ग्लानि में डूबकर विचार कर रहे हैं कि क्रोध की अवस्था में मर्यादाएं टूट जाती हैं। उन्होंने लंका दहन तो किया, जो उचित था, लेकिन उसकी सीमा क्या होनी चाहिए थी, यह क्रोध के कारण वे तय नहीं कर पाए, जिससे सीता जी के प्राण संकट में पड़ सकते थे।