Srimad Valmiki Ramayana

SUNDARA KANDASARGA: 58SHLOKA: 23
Srimad Valmiki Ramayana - Sundar Kanda - Sarga 58

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ।
विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम् ।

5.58.23 ।

॥५-५८-२३॥

Evamuktaḥ surasayā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ । Vivarṇavadano bhūtvā vākyaṃ cedamudīrayam । । ॥5-58-23॥

Translation

"Addressed thus by Surasa, I stood with joined palms, bowing down. Becoming pale-faced (appearing distressed/humble), I spoke these words."

हिंदी अनुवाद

सुरसा के ऐसा कहने पर मैं हाथ जोड़कर, विनम्रतापूर्वक खड़ा हो गया। मुख पर विवर्णता (उदासी/दीनता) लाकर मैंने यह वचन कहा।


English Commentary

Hanuman adopts a posture of extreme humility. The description of him being 'pale-faced' (Vivarnavadano) is significant—it is likely a strategic feint to appear harmless and submissive, rather than genuine fear. By folding his hands (Pranjali), he attempts to disarm her aggression with politeness (Sama policy). He realizes that brute force might delay the mission, so he tries negotiation first.

हिंदी टीका

यहाँ हनुमान जी की अभिनय-क्षमता और विनय का परिचय मिलता है। 'विवर्णवदनो' (पीले/उतरे हुए चेहरे वाला) होना उनका भय नहीं, बल्कि उनकी रणनीति है। वे सुरसा के अहंकार को संतुष्ट करने के लिए दीन-हीन बन गए। उन्होंने 'साम नीति' (विनयपूर्वक बात करना) का प्रयोग किया। एक महाबली योद्धा का यह रूप दिखाना, उसकी अहंकार-शून्यता और कार्य-सिद्धि के प्रति समर्पण को दर्शाता है।