Srimad Valmiki Ramayana

SUNDARA KANDASARGA: 59SHLOKA: 31
Srimad Valmiki Ramayana - Sundar Kanda - Sarga 59

एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा ।
अधः शय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ।

॥५-५९-३१॥

Ekaveṇīdharā dīnā bhartṛcintāparāyaṇā । Adhaḥ śayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame । । ॥5-59-31॥

Translation

Wearing her hair in a single braid, miserable, and absorbed in thoughts of her husband, she slept on the ground. She appeared pale and discolored like a lotus flower at the onset of winter.

हिंदी अनुवाद

वे एक वेणी (बालों की लट) धारण किए हुए, अत्यंत दीन और पति की चिंता में डूबी हुई थीं। वे भूमि पर ही शयन करती थीं और शीतकाल में (पाला पड़ने पर) मुरझाई हुई कमलिनी की भाँति विवर्ण (कांतिहीन) हो गई थीं।


English Commentary

The image of the Ekaveni (single braid) is a classic symbol of a woman in separation, signifying a suspension of all grooming and vanity until her husband returns. Sleeping on the ground shows her austere penance. The simile Padminiva himagame (like a lotus in winter) is poetic and poignant. Just as frost withers a lotus without changing its essential nature, grief has drained the color from Sita, yet she remains a lotus—pure and noble. It captures her fragility and the harshness of her reality.

हिंदी टीका

'एकवेणी' वियोगिनी स्त्री का प्रतीक है जो पति की अनुपस्थिति में श्रृंगार का त्याग कर देती है। 'अधः शय्या' (भूमि पर सोना) उनके त्याग और तप को दर्शाता है। सबसे सुंदर उपमा 'पद्मिनीव हिमागमे' है—जैसे सर्दियों में पाला पड़ने पर कमल काला पड़ जाता है या मुरझा जाता है, वैसे ही दुख ने सीता की चमक छीन ली है, फिर भी उनका मूल स्वरूप 'कमल' (पवित्र और सुंदर) ही है। यह उपमा उनकी नाजुकता और उस कठोर वातावरण के प्रभाव को बहुत करुणा के साथ व्यक्त करती है।