Srimad Valmiki Ramayana

SUNDARA KANDASARGA: 63SHLOKA: 1
Srimad Valmiki Ramayana - Sundar Kanda - Sarga 63

ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः ।
दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ।

॥५-६३-१॥

Tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ । Dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyametaduvāca ha । । ॥5-63-1॥

Translation

Then, seeing that Vanara (Dadhimukha) fallen at his feet with his head down, the Bull among Vanaras (Sugriva) became agitated at heart and spoke these words.

हिंदी अनुवाद

तब उस वानर (दधिमुख) को सिर के बल (चरणों में) गिरा हुआ देखकर, वानरश्रेष्ठ (सुग्रीव) का हृदय उद्विग्न (व्याकुल) हो उठा और उन्होंने यह वचन कहा।


English Commentary

Sugriva's reaction is one of immediate agitation ('udvigna-hridayo'). Seeing his maternal uncle and the appointed guardian of the royal grove prostrating at his feet is shocking and breaks protocol. Sugriva is known as the 'Bull among Vanaras' (leader), yet he possesses the emotional intelligence to recognize that something is terribly wrong. His anxiety stems from respect for Dadhimukha and the fear that perhaps the mission to find Sita has failed or the kingdom is under threat.

हिंदी टीका

सुग्रीव का 'उद्विग्नहृदय' (व्याकुल हृदय) होना उनकी संवेदनशीलता और अपने मामा के प्रति सम्मान को दर्शाता है। एक राजा के लिए अपने रक्षक और बुजुर्ग संबंधी को इस दयनीय अवस्था में चरणों में पड़ा देखना सामान्य नहीं है। यह दृश्य सुग्रीव को तुरंत आशंकित करता है कि अवश्य ही कोई अनहोनी हुई है या कोई बड़ा संकट आया है। उनकी यह व्याकुलता उनके नेतृत्व और पारिवारिक प्रेम दोनों का परिचायक है।