Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 100SHLOKA: 26
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 100

चेरतुश्च चिरं चित्रं मण्डलं सव्यदक्षिणम् ।
बाणवेगात् समुत्क्षिप्तावन्योन्यमपराजितौ ॥६-१००-२६॥

ceratuśca ciraṃ citraṃ maṇḍalaṃ savyadakṣiṇam |
bāṇavegāt samutkṣiptāvanyonyamaparājitau ॥6-100-26॥

Translation

Those two unconquered warriors, driven/uplifted by the speed of arrows, moved for a long time in strange circles, from left to right.

हिंदी अनुवाद

बाणों के वेग के कारण उत्साहित (या डटे हुए) वे दोनों अपराजित योद्धा, विचित्र रूप से बाएं और दाएं (सव्य-दक्षिण) मंडलाकार गति में बहुत देर तक घूमते रहे।


English Commentary

This verse describes the tactical maneuvers of chariot warfare. They move in 'maṇḍala' (circles), shifting left and right ('savyadakṣiṇam') to dodge and find angles of attack. Calling both 'aparājitau' (unconquered) maintains the suspense of the outcome.

हिंदी टीका

रथ-युद्ध में गतिशीलता (mobility) महत्वपूर्ण है। वे 'मण्डल' (गोलाकार) गति में घूम रहे हैं ताकि स्वयं को बचा सकें और शत्रु पर वार कर सकें। दोनों को 'अपराजितौ' कहा गया है, जिसका अर्थ है कि इस चरण में कोई किसी से कम नहीं है।