Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 102SHLOKA: 20
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 102

सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः ।
एवमुक्त्वा तु वाक्यज्ञः सुषेणो राघवं वचः ॥६-१०२-२०॥

socchvāsaṃ hṛdayaṃ vīra kampamānaṃ muhurmuhuḥ |
evamuktvā tu vākyajñaḥ suṣeṇo rāghavaṃ vacaḥ ॥6-102-20॥

Translation

His heart is still pulsating with breath and trembling repeatedly. Having spoken thus to the scion of Raghu, the eloquent Sushena—

हिंदी अनुवाद

इनका हृदय अभी भी सांसों के साथ धड़क रहा है और बार-बार कांप रहा है। बोलने की कला में निपुण सुषेण ने श्री रघुनाथ जी से ऐसा कहकर—


English Commentary

The pulsating heart ('Kampamanam') is the ultimate proof of life. Sushena is called 'Vakyajnah' (eloquent/expert in speech) because he skillfully alleviated Shri Rama's grief. He now transitions from words to the actual act of healing Lakshmana. This verse serves as the junction between consultation and active treatment.

हिंदी टीका

हृदय की धड़कन (कम्पमानम्) जीवन का सबसे बड़ा प्रमाण है। सुषेण को 'वाक्यज्ञः' (वचनों का ज्ञाता) कहा गया है, क्योंकि उन्होंने अत्यंत कुशलता से श्री राम के शोक को दूर किया। अब वे केवल बातों से नहीं, बल्कि कर्म से लक्ष्मण जी को स्वस्थ करने की ओर बढ़ते हैं। यह श्लोक वार्तालाप और सक्रिय उपचार के बीच की संधि है।