Srimad Valmiki Ramayana

देशकालौ च विज्ञेयौ लक्षणानीङ्गीतानि च ।
दैन्यं खेदश्च हर्षश्च रथिनश्च बलाबलम् ॥६-१०६-१८॥
deśakālau ca vijñeyau lakṣaṇānīṅgītāni ca |
dainyaṃ khedaśca harṣaśca rathinaśca balābalam ॥6-106-18॥
Translation
"(A charioteer) must know the place and time, omens and facial expressions, and the despondency, fatigue, joy, and strength or weakness of the warrior."
हिंदी अनुवाद
"(सारथी को) देश और काल, लक्षण और इंगित (इशारे), रथी की दीनता, खेद, हर्ष और बल-अबल (शक्ति और कमजोरी) का ज्ञान होना चाहिए।"
English Commentary
Here the definition of 'Sarathi Dharma' or the science of charioteering is given. A charioteer is not just a driver but a psychologist and strategist. He must understand the warrior's mental state ('ingitani') and physical condition ('balabalam'). This verse reveals the depth of ancient Indian martial arts.
हिंदी टीका
यहाँ 'सारथी धर्म' या 'सारथी विज्ञान' की परिभाषा दी गई है। सारथी केवल चालक नहीं, बल्कि मनोवैज्ञानिक और रणनीतिकार भी होता है। उसे रथी की मनःस्थिति ('इंगीतानि') और शारीरिक स्थिति ('बलाबलम्') को समझना होता है। यह श्लोक प्राचीन भारतीय युद्ध कला की गहराई को दिखाता है।