Srimad Valmiki Ramayana
YUDDHA KANDA•SARGA: 106•SHLOKA: 20

उपयानापयाने च स्थानं प्रत्यपसर्पणम् ।
सर्वमेतद्रथस्थेन ज्ञेयं रथकुटुम्बिना ॥६-१०६-२०॥
upayānāpayāne ca sthānaṃ pratyapasarpaṇam |
sarvametadrathasthena jñeyaṃ rathakuṭumbinā ॥6-106-20॥
Translation
"Advancing, retreating, holding position, and moving aside—all this must be known by the charioteer (guardian of the chariot) seated on the chariot."
हिंदी अनुवाद
"(शत्रु की ओर) आगे बढ़ना, पीछे हटना, ठहरना और एक ओर हट जाना—रथ पर बैठे हुए रथ-कुटुम्बी (सारथी) को यह सब जानना चाहिए।"
English Commentary
War is a game of maneuvering. When to advance ('upayana') and when to retreat ('apayana')—this decision often falls to the charioteer. He is called 'rathakutumbi' (head/guardian of the chariot family), reflecting his responsibility.
हिंदी टीका
युद्ध गतिशीलता (Maneuvering) का खेल है। कब आक्रमण करना है ('उपयान') और कब पीछे हटना है ('अपयान')—यह निर्णय अक्सर सारथी को लेना पड़ता है। उसे 'रथकुटुम्बी' (रथ रूपी परिवार का मुखिया/रक्षक) कहा गया है, जो उसकी जिम्मेदारी को दर्शाता है।