Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 108SHLOKA: 28
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 108

प्रतिकूलं ववौ वायू रणे पांसून् समाकिरन् ।
तस्य राक्षसराजस्य कुर्वन् दृष्टिविलोपनम् ॥६-१०८-२८॥

pratikūlaṃ vavau vāyū raṇē pāṃsūn samākiran |
tasya rākṣasarājasya kurvan dṛṣṭivilōpanam ॥6-108-28॥

Translation

In the battle, the wind blew against Ravana, scattering dust and blinding the vision of the Rakshasa king.

हिंदी अनुवाद

युद्ध में रावण के प्रतिकूल (विपरीत) वायु चलने लगी, जो धूल उड़ाकर उस राक्षसराज की दृष्टि को बाधित कर रही थी।


English Commentary

The wind blowing 'adversely' ('Pratikulam') was a major strategic hindrance for Ravana. The dust blinding his vision ('Drishtivilopanam') obscured his targets. This is direct evidence of nature assisting Shri Rama and facilitating Ravana's ruin. When the elements themselves become the enemy, victory becomes an impossibility.

हिंदी टीका

वायु का 'प्रतिकूल' (विपरीत) होना सामरिक रूप से रावण के लिए सबसे बड़ी बाधा थी। धूल का आँखों में पड़ना (दृष्टिविलोपनम्) उसके लक्ष्यों को धुंधला कर रहा था। यह प्रकृति द्वारा श्री राम की सहायता और रावण के विनाश का प्रत्यक्ष प्रमाण है। जब पंचतत्व ही शत्रु बन जाएँ, तो विजय असंभव हो जाती है।