Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 11SHLOKA: 12
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 11

हेममञ्जरिगर्भे च शुद्धस्फटिकविग्रहे ।
चामरव्यजने चास्य रेजतुः सव्यदक्षिणे ॥६-११-१२॥

hemamañjarigarbhe ca śuddhasphaṭikavigrahe । cāmaravyajane cāsya rejatuḥ savyadakṣiṇe ॥6-11-12॥

Translation

On his left and right shone two fly-whisks (Chamaras) with golden handles/clusters and bodies pure as crystal.

हिंदी अनुवाद

उसके दाएँ और बाएँ, सोने की मंजरियों (हत्थों) वाले और शुद्ध स्फटिक (जैसे सफेद बालों) वाले दो चंवर-पंखे (चामर) सुशोभित हो रहे थे।


English Commentary

The Royal Insignia. Flanking fly-whisks ('Chamara') are standard symbols of Indian royalty. The gold and crystal materials emphasize the luxury surrounding Ravana even in times of crisis.

हिंदी टीका

चंवर डुलाना। राजा के दोनों ओर चंवर डुलाना राजसी सम्मान का सूचक है। 'शुद्धस्फटिक' उपमा चंवरों की सफेदी और शुद्धता के लिए है। यह रावण की 'इन्द्र-तुल्य' स्थिति को दिखाता है।