Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 111SHLOKA: 23
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 111

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ हतशेषा निशाचराः ।
हतनाथा भयत्रस्ताः सर्वतः सम्प्रदुद्रुवुः ॥६-१११-२३॥

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ |
hatanāthā bhayatrastāḥ sarvataḥ sampradudruvuḥ ॥6-111-23॥

Translation

Seeing him fallen on the ground, the remaining night-wanderers, their lord having been slain, terrified with fear, fled in all directions.

हिंदी अनुवाद

उसे पृथ्वी पर गिरा हुआ देखकर, बचे-खुचे निशाचर, जिनका स्वामी मारा गया था (हतनाथा), भय से त्रस्त होकर सब दिशाओं में भाग खड़े हुए।


English Commentary

The psychological anchor of the Rakshasa army was Ravana. Seeing him fallen ('patitaṃ'), the survivors lose all will to fight. Being 'hatanāthā' (lord-less), they scatter in panic ('sampradudruvuḥ'), marking the total defeat of Lanka.

हिंदी टीका

राजा के गिरते ही सेना बिखर गई। 'हतनाथा' (जिसका नाथ मर गया हो) होने के कारण वे अनाथ हो गए और 'भयत्रस्ताः' (डरकर) भागने लगे। यह युद्ध का औपचारिक समापन है।