Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 111SHLOKA: 6
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 111

यस्य वाजेषु पवनः फले पावकभास्करौ ।
शरीरमाकाशमयं गौरवे मेरुमन्दरौ ॥६-१११-६॥

yasya vājeṣu pavanaḥ phale pāvakabhāskarau |
śarīramākāśamayaṃ gaurave merumandarau ॥6-111-6॥

Translation

In whose feathers resides the Wind, in whose tip reside Fire and the Sun, whose body is made of Sky/Ether, and which equals Mounts Meru and Mandara in weight.

हिंदी अनुवाद

जिसके पंखों (वाजेषु) में वायु, फल (नोक) में अग्नि और सूर्य, शरीर (मध्य भाग) में आकाश तथा भार (गौरव) में मेरु और मन्दराचल पर्वत स्थित थे।


English Commentary

This verse deconstructs the metaphysical composition of the Brahmastra. It is an embodiment of elemental forces: 'Pavana' (Wind) for speed in its feathers, 'Pavaka-Bhaskarau' (Fire and Sun) for destructive heat in its tip, and 'Akasha' (Ether) in its shaft. Its 'gaurave' (weight/gravity) equaling mountains Meru and Mandara signifies an unstoppable momentum.

हिंदी टीका

यह श्लोक ब्रह्मास्त्र की संरचना और उसमें निहित दैवीय तत्वों का वर्णन करता है। यह पंचमहाभूतों और प्राकृतिक शक्तियों का पुंज है। वायु इसकी गति है, अग्नि और सूर्य इसकी संहारक शक्ति हैं, आकाश इसकी व्यापकता है, और मेरु-मन्दर इसका भारीपन (impact) हैं। यह संपूर्ण ब्रह्मांड की शक्ति का लघु रूप है।