Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 112SHLOKA: 1
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 112

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा शयानं रामनिर्जितम् ।
शोकवेगपरीतात्मा विललाप विभीषणः ॥६-११२-१॥

bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā śayānaṃ rāmanirjitam |
śokavegaparītātmā vilalāpa vibhīṣaṇaḥ ॥6-112-1॥

Translation

Seeing his brother defeated by Shri Rama and lying dead on the ground, Vibhishana, overwhelmed by a surge of grief, began to lament.

हिंदी अनुवाद

श्री राम द्वारा पराजित होकर युद्धभूमि में मरे पड़े अपने भाई को देखकर, शोक के वेग से व्याकुल होकर विभीषण विलाप करने लगे।


English Commentary

This verse poignantly captures the duality of Vibhishana's character: a righteous adherent to Dharma yet a loving brother. Despite standing against Ravana's unrighteous actions, the sight of his mighty brother defeated and lifeless evokes deep natural sorrow. It highlights that ideological alignment with the truth does not erase personal bonds or the pain of loss. The mighty Ravana, once the terror of the worlds, now lies subdued by Shri Rama, prompting Vibhishana to mourn the tragic end of a potential greatness consumed by hubris.

हिंदी टीका

यहाँ विभीषण की भ्रातृ-प्रेम और मानवीय वेदना का चित्रण है। यद्यपि विभीषण धर्म के पक्ष में थे और रावण के अधर्म के विरोधी थे, तथापि अपने अग्रज (बड़े भाई) का शव देखकर उनका हृदय विदीर्ण हो जाता है। यह दर्शाता है कि वैचारिक मतभेद रक्त संबंधों के स्वाभाविक स्नेह को पूरी तरह समाप्त नहीं कर सकते। रावण जैसा महाप्रतापी योद्धा, जो कभी अजेय माना जाता था, अब धूल में पड़ा है, यह दृश्य विभीषण के लिए असहनीय है। यह विलाप विभीषण के कोमल हृदय और पारिवारिक मर्यादा के प्रति उनकी संवेदनशीलता को प्रकट करता है।