Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 122SHLOKA: 24
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 122

इति ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
कुरु प्रसादं धर्मज्ञ कैकेय्या भरतस्य च ॥६-१२२-२४॥

iti bruvāṇaṃ rājānaṃ rāmaḥ prāñjalirabravīt |
kuru prasādaṃ dharmajña kaikey yā bharatasya ca ॥6-122-24॥

Translation

When King Dasharatha spoke thus, Shri Rama with folded hands said to him: 'O knower of Dharma! Please extend Your grace and favor toward Kaikeyi and Bharata.'

हिंदी अनुवाद

राजा दशरथ के ऐसा कहने पर, श्री राम ने हाथ जोड़कर उनसे कहा— 'हे धर्म के ज्ञाता! आप कैकेयी और भरत पर अपनी प्रसन्नता (कृपा) कीजिये' ।


English Commentary

Shri Rama's magnanimity reaches its peak here. He was aware that His father had renounced Kaikeyi at the time of his death. Shri Rama desired to erase that bitterness from His father's heart. By addressing him as 'Dharmajna' (knower of Dharma), He reminds him that forgiveness is the highest virtue. He also wished to liberate Bharata from the guilt caused by his mother's actions.

हिंदी टीका

श्री राम की उदारता यहाँ अपने शिखर पर है। वे जानते थे कि उनके पिता ने मृत्यु के समय कैकेयी का परित्याग कर दिया था। श्री राम चाहते थे कि उनके पिता के हृदय से वह कड़वाहट मिट जाए। 'धर्मज्ञ' कहकर वे दशरथ जी को याद दिलाते हैं कि क्षमा ही परम धर्म है। वे भरत को भी उस अपराधबोध से मुक्त करना चाहते थे जो उनकी माता के कारण उत्पन्न हुआ था।