Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 21SHLOKA: 2
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 21

बाहुम् भुजङ्गभोगाभमुपधायारिसूदनः ।
मणिकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ॥६-२१-२॥

bāhuṃ bhujagabhogābhamupadhāyārisūdanaḥ । jātarūpamayaiścaiva bhūṣaṇairbhūṣitaṃ purā ॥6-21-2॥

Translation

The slayer of enemies (Shri Rama) used his arm as a pillow—that arm which resembled the body of a serpent and was formerly adorned with golden ornaments.

हिंदी अनुवाद

शत्रुओं का नाश करने वाले (श्री राम) ने अपनी उस भुजा को तकिया बनाया (सिर के नीचे रखा), जो साँप के शरीर (भोग) के समान (सुडौल) थी और जो पहले सोने (जातरूप) के आभूषणों से विभूषित रहती थी।


English Commentary

Description of Shri Rama's arm. Comparing it to a serpent's body ('bhujagabhogabham') highlights its muscular, tapering shape and latent lethality. The reference to past ornaments contrasts his royal heritage with his current ascetic austerity, emphasizing the sacrifice he is making.

हिंदी टीका

श्री राम की भुजा का सौंदर्य और शक्ति। वनवास के कष्टों के बावजूद उनकी भुजा 'भुजगभोगाभम्' (सांप के शरीर जैसी गोल और लंबी) है, जो क्षत्रिय शक्ति का प्रतीक है। कवि 'पहले आभूषणों से सजी थी' कहकर उनके राजकुमार रूप और वर्तमान तपस्वी स्थिति के बीच का अंतर दिखाते हैं।