Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 29SHLOKA: 2
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 29

समीपस्थं च रामस्य भ्रातरं स्वं विभीषणम् ।
सर्ववानरराजं च सुग्रीवं भीमविक्रमम् ॥६-२९-२॥

samīpasthaṃ ca rāmasya bhrātaraṃ svaṃ vibhīṣaṇam |
sarvavānararājaṃ ca sugrīvaṃ bhīmavikramam ॥6-29-2॥

Translation

...and (seeing) his own brother Vibhishana standing near Shri Rama, and the King of all Vanaras, Sugriva, possessed of terrifying valor...

हिंदी अनुवाद

...तथा श्री राम के समीप स्थित अपने भाई विभीषण को, और सभी वानरों के राजा भयानक पराक्रम वाले सुग्रीव को (देखकर)...


English Commentary

The spy continues his listing. The positioning of Vibhishana is symbolically significant; he is described as 'standing near Shri Rama' (samipastham). For Ravana, seeing his own brother ('svam bhrataram') physically and ideologically aligned with the enemy is a stark reminder of his moral failure and tactical disadvantage. Vibhishana represents the insider knowledge of Lanka now available to Shri Rama. Sugriva is described as 'bhimavikramam' (of terrifying valor), reminding Ravana that the leader of the opposing army is a formidable king in his own right, not merely a subordinate.

हिंदी टीका

गुप्तचर शुक का वर्णन जारी है। यहाँ एक विडंबनापूर्ण दृश्य प्रस्तुत किया गया है—रावण का अपना भाई विभीषण अब शत्रु, श्री राम के सबसे निकट खड़ा है ('समीपस्थं च रामस्य')। यह रावण के लिए एक कूटनीतिक और भावनात्मक आघात है। विभीषण का श्री राम के निकट होना यह दर्शाता है कि धर्म के पक्ष में सगा भाई भी परिवार त्याग देता है। साथ ही, 'भीमविक्रमम्' शब्द का प्रयोग सुग्रीव के लिए किया गया है, जो वानर राज की शक्ति और प्रभाव को रेखांकित करता है। रावण को यह भान कराया जा रहा है कि शत्रु पक्ष न केवल शक्तिशाली है, बल्कि उसके अपने ही घर के भेदी (विभीषण) द्वारा समर्थित है।