Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 42SHLOKA: 8
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 42

अत्र सा मृगशाबाक्षी मत्कृते जनकात्मजा ।
पीड्यते शोकसं तप्ता कृशा स्थण्डिलशायिनी ॥६-४२-८॥

atra sā mṛgaśābākṣī matkṛte janakātmajā |
pīḍyate śokasaṃ taptā kṛśā sthaṇḍilaśāyinī ॥6-42-8॥

Translation

(Shri Rama thought): 'Here, that fawn-eyed daughter of Janaka, emanating grief for my sake, emaciated and sleeping on the bare ground, is undergoing suffering.'

हिंदी अनुवाद

(श्री राम ने सोचा): 'यहीं वह मृगछौने जैसी आँखों वाली जनकनन्दिनी मेरे कारण शोक से संतप्त, दुर्बल और जमीन पर सोने वाली होकर पीड़ा सह रही है।'


English Commentary

Shri Rama visualizes Sita's suffering in vivid detail. Addressing her as 'mrigashabakshi' (fawn-eyed) evokes her innocence and vulnerability. He takes responsibility for her pain ('matkrite' - for my sake). Her description as 'krisha' (emaciated) and sleeping on the ground highlights her ascetic devotion amidst the luxury of Lanka. This introspection fuels Shri Rama's determination to end her ordeal.

हिंदी टीका

श्री राम की कल्पना में सीता का चित्र उभरता है। वे उन्हें 'मृगशाबाक्षी' (हिरण के बच्चे जैसी आँखों वाली) कहते हैं, जो उनकी कोमलता और भयभीत स्थिति को दर्शाता है। श्री राम स्वयं को उनकी पीड़ा का कारण ('मत्कृते') मानते हैं। सीता का 'स्थण्डिलशायिनी' (भूमि पर सोना) होना उनके पतिव्रत धर्म और तपस्या का सूचक है। यह विचार श्री राम के युद्ध-संकल्प को और दृढ़ करता है।