Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 51SHLOKA: 18
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 51

बलेन महता युक्तो रक्षसां भीमविक्रम ।
त्वं वधायाभिनिर्याहि रामस्य सह वानरैः ॥६-५१-१८॥

evamuktvā tu saṃkruddho niḥśvasanmṛgapotavat |
abravīdrakṣasāṃ madhye dhūmrākṣaṃ nāma rākṣasam ॥6-51-18॥

Translation

Having spoken thus, enraged and sighing/hissing like a young deer (or snake), he spoke to the Rakshasa named Dhumraksha in the midst of the Rakshasas.

हिंदी अनुवाद

ऐसा कहकर, अत्यंत क्रोधित होकर और मृग के बच्चे (या नाग) की तरह फुफकारते/सांस लेते हुए, उसने राक्षसों के बीच 'धूम्राक्ष' नामक राक्षस से कहा।


English Commentary

Despair turns to rage ('samkruddho'). Ravana is breathing heavily ('nihshvasan'). The simile 'mrigapotavat' usually means like a fawn, perhaps indicating heavy breathing from panic/rage, or textual variations might suggest a snake-like hissing. He summons Dhumraksha, initiating the next phase of the war.

हिंदी टीका

हताशा क्रोध में बदल गई। रावण 'निःश्वसन्' (जोर से सांस लेता हुआ) वर्णित है। यहाँ 'मृगपोतवत्' (मृग शावक की तरह) उपमा थोड़ी विचित्र है, संभवतः इसका अर्थ 'सांप की तरह फुफकारना' (नाग के संदर्भ में) या 'फंसे हुए जानवर की तरह हांफना' है। उसने अपने अगले योद्धा धूम्राक्ष को बुलाया।