Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 60SHLOKA: 72
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 60

एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णं महाबलम् ।
यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरुवाच ह ॥६-६०-७२॥

evaṃ bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam |
yūpākṣaḥ sacivo rājñaḥ kṛtāñjaliruvāca ha ॥6-60-72॥

Translation

To the mighty Kumbhakarna, who was speaking thus and was agitated/angry, Yupaksha, the King's minister, spoke with folded hands.

हिंदी अनुवाद

इस प्रकार बोलते हुए और क्रोधित हुए महाबली कुम्भकर्ण से राजा (रावण) के सचिव यूपाक्ष ने हाथ जोड़कर कहा।


English Commentary

The waking of Kumbhakarna is a volatile moment. He is described as 'samrabdham' (agitated or angry). Yupaksha, realizing the danger of the giant's temper, adopts a humble posture ('kritanjali' - with folded hands) to address him. This interaction sets the scene of subordinates briefing a superior commander who is disoriented but dangerous.

हिंदी टीका

कुम्भकर्ण की नींद खुलने के बाद का स्वभाव उग्र ('संरब्धं') था। ऐसे शक्तिशाली और क्रोधित योद्धा को शांत करने के लिए विनय की आवश्यकता थी। इसीलिए रावण के मंत्री यूपाक्ष ने 'कृताञ्जलि' (हाथ जोड़कर) होकर उत्तर दिया। यह राक्षसों के दरबार में शक्ति के पदानुक्रम और शिष्टाचार को दर्शाता है, जहाँ कुम्भकर्ण का स्थान अत्यंत ऊँचा था।