Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 67SHLOKA: 8
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 67

भक्षयन्भृशसङ्क्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ।
कृच्छ्रेण च समाश्वस्ताः सङ्गम्य च ततस्ततः ॥६-६७-८॥

bhakṣayanbhṛṣasaṅkruddho garuḍaḥ pannagāniva |
kṛcchreṇa ca samāśvastāḥ saṅgamya ca tatastataḥ ॥6-67-8॥

Translation

Filling with extreme rage, he devoured the Vanaras just as Garuda devours serpents. Having recovered their breath with great difficulty, the Vanaras gathered together from all sides.

हिंदी अनुवाद

अत्यंत क्रोधित होकर वह वानरों को वैसे ही खा रहा था जैसे गरुड़ सर्पों को खा जाते हैं। अत्यंत कठिनाई से धैर्य धारण करके वानर पुनः एकत्रित हुए।


English Commentary

The analogy of Garuda and serpents clarifies Kumbhakarna's dominance; just as snakes are helpless before Garuda, the ordinary Vanaras are powerless before Kumbhakarna. However, 'Kricchrena samashvastah' (recovering with difficulty) highlights the resilience of the Vanaras. They break repeatedly, but their devotion to Shri Rama inspires them to regroup every time.

हिंदी टीका

गरुड़ और सर्प की उपमा कुम्भकर्ण के प्रभुत्व को स्पष्ट करती है। सर्प गरुड़ के सामने असहाय होते हैं, वैसे ही साधारण वानर कुम्भकर्ण के सामने विवश थे। किन्तु 'कृच्छ्रेण समाश्वस्ताः' (कठिनाई से संभलना) वानरों के जीवट को दर्शाता है। वे बार-बार टूटते हैं, किन्तु श्री राम के प्रति निष्ठा उन्हें फिर से संगठित होने की प्रेरणा देती है।