Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 67SHLOKA: 88
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 67

स कुम्भकर्णो हृतकर्णनासो विदारितस्तेन विमर्दितश्च ।
रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः सुग्रीवमाविध्य पिपेष भूमौ ॥६-६७-८८॥

sa kumbhakarṇo hṛtakarṇanāso vidāritastena vimarditaśca |
roṣābhibhūtaḥ kṣatajārdragātraḥ sugrīvamāvidhya pipeṣa bhūmau ॥6-67-88॥

Translation

That Kumbhakarna, whose ears and nose were removed, who was torn and crushed by Him, became overwhelmed with rage and, with his body drenched in blood, he seized Sugriva and crushed Him against the ground.

हिंदी अनुवाद

वह कुम्भकर्ण, जिसके कान और नाक कट चुके थे, जो विदीर्ण और कुचला गया था, क्रोध से भरकर और रक्त से लथपथ होकर सुग्रीव को पकड़कर भूमि पर पटकने लगा।


English Commentary

Kumbhakarna's pain has transformed into an explosive rage ('Rosha'). The loss of ears and nose is considered deeply shameful for any warrior. He attempts to crush Sugriva against the ground to end Him. This verse depicts the peak of the duel where both warriors are now locked in a life-and-death struggle.

हिंदी टीका

कुम्भकर्ण की पीड़ा अब प्रचंड क्रोध (रोष) में बदल गई है। नाक और कान का कटना किसी भी योद्धा के लिए अत्यंत लज्जास्पद माना जाता है। वह सुग्रीव को समाप्त करने के लिए उन्हें भूमि पर पटक रहा है। यह श्लोक युद्ध की उस चरम सीमा को दिखाता है जहाँ दोनों योद्धा एक-दूसरे के प्राणों के प्यासे हो गए हैं।