Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 68SHLOKA: 12
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 68

शत्रुसैन्यं प्रताप्यैकः क मां संत्यज्य गच्छसि ।
इदानीं खल्वहं नास्मि यस्य मे दक्षिणो भुजः ॥६-६८-१२॥

śatrusainyaṃ pratāpyaikaḥ kva māṃ santyajya gacchasi |
idānīṃ khalvahaṃ nāsmi yasya me dakṣiṇo bhujaḥ ॥6-68-12॥

Translation

Having scorched the enemy army alone, where are you going, abandoning me? Indeed, I do not exist anymore (I am as good as dead), for he who was my right arm...

हिंदी अनुवाद

तुम अकेले ही शत्रु सेना को संतप्त करके, मुझे त्यागकर कहाँ जा रहे हो? वास्तव में अब मैं (जीवित) नहीं हूँ, क्योंकि मेरा दाहिना हाथ (तुम)...


English Commentary

The metaphor of the 'right arm' ('dakshino bhujah') illustrates Kumbhakarna's indispensability. Ravana feels an existential crisis ('aham na asmi' - I am not/I cease to exist). This reflects the deep dependence the King had on his warrior brother.

हिंदी टीका

कुम्भकर्ण रावण का 'दक्षिणो भुजः' (दाहिना हाथ) था। उसके बिना रावण को अपना अस्तित्व ही व्यर्थ लगता है—'अहं नास्मि' (मैं हूँ ही नहीं)। यह अत्यंत मार्मिक स्वीकारोक्ति है कि रावण की सारी शक्ति उसके भाई में निहित थी।