Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 68SHLOKA: 24
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 68

इति बहुविधमाकुलान्तरात्मा कृपणमतीव विलप्य कुम्भकर्णम् ।
न्यपतदथ दशाननो भृशार्तस्तमनुजमिन्द्ररिपुं हतं विदित्वा ॥६-६८-२४॥

iti bahuvidhamākulāntarātmā kṛpaṇamatīva vilapya kumbhakarṇam |
nyapatadatha daśānano bhṛśārtastamanujamindraripuṃ hataṃ viditvā ॥6-68-24॥

Translation

Thus, lamenting piteously in many ways for Kumbhakarna, his inner soul agitated, the Ten-faced One (Ravana), knowing his younger brother, the enemy of Indra, to be killed, fell down extremely tormented.

हिंदी अनुवाद

इस प्रकार व्याकुल अंतरात्मा वाले दशानन (रावण) ने कुम्भकर्ण के लिए बहुत प्रकार से अत्यंत दीनतापूर्वक विलाप किया। फिर उस इन्द्रशत्रु छोटे भाई को मारा गया जानकर वह अत्यंत पीड़ित होकर (पुनः) गिर पड़ा।


English Commentary

The emotional exhaustion takes its toll. After the catharsis of lamentation, reality hits him again, and he collapses ('nyapatad'). The term 'akulantaratma' (agitated inner soul) describes his internal turmoil. The mighty king is reduced to a heap of grief, setting the stage for the desperate measures he will take next (waking up Indrajit/Atikaya).

हिंदी टीका

सर्ग का समापन रावण के पुनः मूर्छित होने के साथ होता है। उसकी 'अंतरात्मा' व्याकुल है। विलाप करने के बाद भी उसे शांति नहीं मिली। इन्द्रशत्रु (कुम्भकर्ण) की मृत्यु ने दशानन को धराशायी कर दिया। यह रावण के पतन की शुरुआत है—शारीरिक रूप से नहीं, बल्कि मानसिक और भावनात्मक रूप से।