Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 82SHLOKA: 21
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 82

हनुमान् सन्निवर्तध्वं न नः साध्यमिदं बलम् ।
त्यक्त्वा प्राणान् विवेष्टन्तो रामिप्रियचिकीर्षवः ॥६-८२-२१॥

hanumān sannivartadhvaṃ na naḥ sādhyamidaṃ balam |
tyaktvā prāṇān viveṣṭanto rāmapriyacikīrṣavaḥ ॥6-82-21॥

Translation

Hanuman said: 'All of you retreat. It is no longer appropriate for us to risk our lives and struggle, even though we wish to do what is pleasing to Shri Rama.'

हिंदी अनुवाद

हनुमान जी बोले— तुम सब पीछे हट जाओ। श्री राम का प्रिय करने की इच्छा से अपने प्राणों का त्याग कर तड़पना अब हमारे लिए साध्य (उचित) नहीं है।


English Commentary

Shri Hanuman makes an extremely difficult decision here. He asks the Vanaras to retreat, which is unusual for a commander. However, His reasoning is practical. He perceives that the very objective (the liberation of Sita) for which they are fighting has been destroyed (in His view). This reflects His wisdom and His compassion for His troops.

हिंदी टीका

हनुमान जी यहाँ एक अत्यंत कठिन निर्णय ले रहे हैं। वे वानरों को पीछे हटने के लिए कह रहे हैं, जो एक सेनापति के लिए असामान्य है। किन्तु इसके पीछे उनका तर्क व्यावहारिक है। वे देख रहे हैं कि जिस उद्देश्य (सीता जी की मुक्ति) के लिए वे लड़ रहे हैं, वह अब (उनकी दृष्टि में) नष्ट हो चुका है। यह उनके विवेक और अपने सैनिकों के प्रति उनकी करुणा को दर्शाता है।